Vorig jaar overleed Jean-Marie Berckmans. Voor degenen die nog nooit van hem gehoord hebben: dat is ook niet zo verwonderlijk. Ondanks het feit dat hij een stevige status als cultschrijver had, is hij nooit echt doorgedrongen tot het grote publiek. Dat is jammer, want zowel zijn primaire werk als zijn poëticale opvattingen zijn interessant, en zeer de moeite van het kennen waard.
De bundel Vier laatste verhalen en enige nagelaten brieven is postuum verschenen en het bevat naast een viertal verhalen enige brieven en een nawoord van de uitgever. Bent u, net als ondergetekende, een leek in het werk van Berckmans, dan is het essentieel dit nawoord te lezen, alvorens aan de rest te beginnen. Het helpt namelijk de verhalen en de brieven in een kader te plaatsen. Bent u meer van de sprong in het diepe, dan begint u simpelweg aan het begin. Deze aanwijzing doet wellicht denken aan Rayuela: een hinkelspel van Julio Cortázar. Ook dit boek kun je op twee manieren lezen: of van bladzijde 1 tot en met 300, of volgens de aanwijzingen van de schrijver en beginnende bij een willekeurig hoofdstuk, om via een omweg, een hinkelspel, de rest van het verhaal te lezen. Echter, het hinkelspel dat zich in Berckmans’ verhalen verschuilt, opereert niet zozeer op het niveau van de hoofdstukken, maar op het niveau van de taal.
Inhoudelijk lijkt de verteller nu eens naar een pointe toe te werken, dan weer te verspringen naar een totaal ander deel van zijn vertelling, dat er ergens wel iets mee te maken heeft, maar wat dat is onduidelijk. Samen met de positionering van de woorden krijgen de verhalen in deze bundel sterke poëtische eigenschappen. Bijvoorbeeld het begin van het verhaal ‘Kleine wandaden. Vijf tabloos bij de dood van Potske’:
‘Vandaag is het vrijdag en morgen is het zaterdag. Omdat die dingen zo in elkaar zitten, werken die dingen zo. Potske is altijd stoont. Vrijdag en zaterdag is Potske niet stoont. Gisteren in de late namiddag was Potske stoont en bovendien had Dikke Lou hem ladderbezopen en stomzat en straaldronekn gevoerd met het oog op harde, gore, vuile seks in de bruine kont van Potske. Het raam van Potske stond open en rozen die bloeiden, loeiden de ether in van ons aller Bidonville Moestafa.’
Dit springerige, energieke karakter komt in alle vier de verhalen terug. Evenals de figuur Kasjpoesjeir Krot, wiens identiteit in ieder geval mij nog steeds onduidelijk is. Maar met titels als ‘Perfekte dag voor een mooie revolutie’, ‘Uit het leven van enen Wildzang & eene heftig claxonnerende vliegende zottin’ en ‘Sorry Naomi, Merci Kristien’ mag de lezer ook niet verwachten dat hij op verhalend niveau op zijn wenken bediend wordt.
Neen, die lezer dient hard te werken, en te graven in de verhalen. Niet één keer lezen, maar twee, het liefst vier keer. Zo lijkt elk verhaal moeilijk te lezen en ontoegankelijk, maar bevat het eigenlijk veel verwijzingen naar de werkelijkheid ‘daar buiten’. Het is een kwestie van goed zoeken. En één ding is in ieder geval duidelijk: zo had Berckmans het ook gewild. Hij had een diepe hekel aan makke, aan de realiteit refererende fictie. Daarnaast kon Berckmans putten uit, zoals het nawoord vermeldt, een aanzienlijke hoeveelheid eclectische kennis. En dat doet hij dan ook in de verhalen in deze bundel. Het aangehaalde voorbeeld met de verwijzing naar de rij van Fibonacci bevestigt dat. Voor de verhalen van Berckmans moet je er duidelijk ‘in’ zitten. Daarom zou ik zeggen: voor de liefhebber. Deze recensie is ook verschenen op de website van Literair Nederland.
houdt die ‘based on a true story’ zijn: 
Of misschien mail ik hem op verzoek, dat is een minder grote afgang.
